افزون بر اينها در ميان اعراب بت پرست ، گروهى را كه حافظ دين بوده و عقايد آن را تبيين كند نمىيابيم . اين خود از علايم مهم بىتوجهى به دين محسوب مىشود ، بويژه كه در ميان آنها هيچ متن مقدسى وجود نداشت تا استناد به آن ، عقايد رسمى بيان شود و روشن است كه در اين صورت ، دين نمىتواند به صورت يك سرى عقايد مشخص وجود داشته باشد . گو اين كه در برخى از مناطق يمن كاهنان چنين وظيفه‌اى را داشته‌اند ، « 1 » اما ما چنين طبقه‌اى را كمتر در جاهليت با وظيفهء خاص ديندارى مىبينيم . كار كاهنان بيشتر شباهت به رمال‌هاى زمان ما داشته است . كسانى چون قريش كه خود را اهل حُمْس مىشمردند سر آن داشتند تا پاى بندى خود را بر عقايد دينى و مناسك حج بيشتر نشان دهند و خود را متولى دين بدانند اما نمىتوان از آنها به عنوان يك گروه حافظ عقايد دينى ياد كرد . ادعاى حمس نيز براى آن بود تا امتيازات خاصى را در امر حج و طواف به دست آوردند . يهود در جزيرة العرب از آن جهت به آنان يهودى گفته شده كه منتسب به يهودا فرزند يعقوب هستند ، « 2 » شايد هم بدان جهت باشد كه يهود اسم يك قبيله‌اى يا شهرى « 3 » بوده است . در هر حال شايد اسم فرزند يعقوب بر كل قبيله اطلاق شده باشد . يهوديان كه در شمار اهل كتابند ، در زمان بعثت ، بطور نيمه گسترده‌اى در جزيره العرب حضور داشتند . از برخوردهايى كه قرآن با يهوديان ، بويژه در سوره‌هاى مدنى دارد ، چنين به دست مىآيد كه حضور آنها در يثرب زيادتر از مناطق ديگر بوده چنان كه كتب تاريخى نيز بدين مطلب اذعان دارند . يعقوبى مىگويد : مناطق يهودى نشين بيشتر همان منطقه يثرب و يمن بوده است . « 4 » ابن قتيبه نيز نقل مىكند كه يهوديت بيشتر در قبيله حمير و كنانه و بنى حارث بن كعب و كنده بوده است . « 5 » از برخى منابع نيز به دست مىآيد كه گروههايى از اوس و خزرج ، به علت همنشينى با يهود در محلهء خيبر و بنى قريظه يهودى شدند ، همچنان كه تعدادى از بنى حارث بن كعب و عده‌اى از قبيله غسّان و جذام نيز يهودى گشتند . « 6 » مسعودى نيز اشاره به تمايل عرب به دين يهود دارد . « 7 » جواد على مىگويد : چنان كه از ظاهر كتاب تلمود « 8 » بر مىآيد ، تعدادى از اعراب به جامعهء يهوديان وارد شده‌اند ، آنان با

--> ( 1 ) . نك : المفصل ، ج 2 ، ص 14 ( 2 ) . المعارف ، ص 270 ( 3 ) . لسان العرب و تاج العروس ذيل مورد . ( 4 ) . تاريخ اليعقوبى ، ج 1 ، ص 257 ( 5 ) . المعارف ، ص 266 ( 6 ) . يعقوبى ، ج 1 ، ص 257 ( 7 ) . مروج الذهب ، ج 2 ، ص 103 ( 8 ) . تلمود به معناى تعاليم مىباشد و عبارت است از رواياتى شفاهى كه اطرافيان موسى عليه السلام آن را ، جمع آورى كرده‌اند . دربارهء تاريخچه و محتواى آن نك : تاريخ تمدن ويل دورانت ، ج 4 ، عصر ايمان ، بخش تلمود .